November 2021
September 2021
August 2021
July 2021
June 2021
May 2021
March 2021
February 2021
January 2021
December 2020
November 2020
October 2020
September 2020
August 2020
July 2020
June 2020
May 2020
April 2020
March 2020
January 2020
December 2019
November 2019
September 2019
August 2019
April 2019
March 2019
February 2019
January 2019
December 2018
October 2018
September 2018
August 2018
July 2018
June 2018
April 2018
March 2018
January 2018
December 2017
October 2017
September 2017
August 2017
July 2017
May 2017
April 2017
March 2017
February 2017
January 2017
December 2016
November 2016
October 2016
September 2016
July 2016
June 2016
May 2016
April 2016
March 2016
February 2016
January 2016
December 2015
September 2015
July 2015
June 2015
May 2015
April 2015
March 2015
January 2015
December 2014
October 2014
September 2014
August 2014
June 2014
May 2014
April 2014
February 2014
December 2013
November 2013
October 2013
September 2013
August 2013
July 2013
May 2013
April 2013
March 2013
February 2013
January 2013
December 2012
November 2012
October 2012
September 2012
August 2012
June 2012
May 2012
March 2012
January 2012
December 2011
July 2011
June 2011
May 2011
April 2011
March 2011
February 2011
January 2011
December 2010
October 2010
September 2010
August 2010
July 2010
June 2010
May 2010
March 2010
February 2010
January 2010
December 2009
November 2009
October 2009
September 2009
August 2009
July 2009
June 2009
May 2009
April 2009
March 2009
February 2009
January 2009
December 2008
November 2008
October 2008
September 2008
August 2008
July 2008
June 2008
May 2008
April 2008
March 2008
February 2008
January 2008
December 2007
November 2007
October 2007
September 2007
August 2007
July 2007
June 2007
May 2007
April 2007
March 2007
February 2007
January 2007
December 2006
November 2006
October 2006
September 2006
August 2006
April 2006
March 2006
February 2006
January 2006
December 2005
November 2005
October 2005
September 2005
August 2005
July 2005
June 2005
May 2005
April 2005
March 2005
February 2005
January 2005
December 2004
November 2004
October 2004
September 2004
August 2004
July 2004
June 2004
January 2004
December 2003
November 2003
October 2003
September 2003
                
info at bbgoal.com
rouyasadr at yahoo.com


Enter Your Email
 





از داستایوسکی چه آموختیم
November 17, 2021

توضیح ضروری: مرکز فرهنگی «شهر کتاب» در سمینار «یک هفته با داستایوسکی» (که در آّبان ماه برگزار شد) موضوعی را به اقتراح گذاشته بود تحت عنوان: «از داستایوسکی چه آموختم.» آن‌چه می‌خوانید متن سخنرانی‌ام است که در پاسخ به اقتراح فوق ایراد کردم:

ناباکوف از داستایوسکی این استاد مسلم شخصیت‌سازی به‌عنوان نویسنده‌ای با قدرت طنزی شگفت‌انگیز یاد می‌کند و به نظرم این طنز بیشتر در ویژگی‌های شخصیتی آدم‌های آثارش ریشه دارد. طنزی پیچیده، چندپهلو و غریب. موتور محرکه‌ این طنز تضاد است. تضادی که در وهله اول در کشمکش درونی آدم‌های عصیان زده، بیمار و روان‌پریش آثارش تجلی می‌یابد. داستایوسکی این شخصیت‌های پیچیده را رودرروی هم قرار می‌دهد و تضاد درونی شخصیت‌ها را به تضاد و تقابل بیرونی میان رفتار و گفتار دوپهلو، متناقض و متضاد‌شان تبدیل می‌کند و طنز را در ماجراهایی بسیاری از آثار او نیز جاری می‌سازد.
آدم‌های بحران‌زده آثار داستایوسکی ازنظر ذهنی و عملی پیش‌بینی‌ناپذیرند، انگار کارهایشان از دایره خواست نویسنده خارج است و حتی او را هم به تعجب وامی‌دارند! غافلگیری به عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم آثار طنز در پیش‌بینی‌ناپذیری رفتار و عکس‌العمل‌های تعجب‌برانگیز بسیاری از آدم‌های آثارش متجلی می‌شود و فضای طنز پدید می‌آورد؛ در عکس‌العمل ایوان در شاهکار طنز او (کروکودیل) که وقتی توسط کروکودیلی بلعیده می‌شود و زنده می‌ماند ازآنجا بیانیه سیاسی می‌دهد و قصد تغییر جهان را دارد! چراکه حاضر است به خاطر جلوگیری از خروج سرمایه (کروکودیل زنده) در شکمش بماند تا روسیه پیشرفت کند! داستایوسکی در رویارویی شخصیت‌های آثارش با موقعیت‌های داستانی، کناری می‌نشیند و به مخاطب اجازه می‌دهد که به‌صورت بی‌واسطه با خود آدم‌ها و اندیشه‌هایشان روبرو شود و در سایه خودآگاهی شخصیت اثر زوایای روحش را بکاود. این رویارویی بلا واسطه مخاطب با سوژۀ سرگشته، سرگردان، شکاک، ناامید، رهاشده و در رنج آثار داستایوسکی که از زاویه دید دانای کل می‌گریزد و نمی‌گذارد تعریف و نهایی‌اش کنند، به یاری تعمیق طنز تلخ اثر برمی‌آید. در حقیقت چندصدایی شدن اثر به یاری بازتاب بی‌واسطه افکار هجو آلود آدم‌هایش می‌آید و غافلگیری می‌آفریند و بر پیچیدگی طنز اثر می‌افزاید تا پیچیدگی پیش‌بینی‌ناپذیر شخصیت و رفتار آدمیان را به نمایش بگذارد؛ برای مثال در رمان طنز آمیز «همیشه شوهر (شوهر باشی)» نویسنده به درون ذهن شخصیت‌ها می‌رود و از زاویه نگاه آنها به روایت دنیای درون و پیرامونشان می‌نشیند. این رمان در سایه رویارویی دو مرد شکل می‌گیرد: پاول پاولویچ که فقط به دنیا می‌آید که شوهر باشد و به ضمیمه و پیوستی برای زنش تبدیل شود و ولچانینف مردی میان‌سال که با کابوس و روان‌پریشی دست‌به‌گریبان است. ماجرا در سایه تقابل این دو بر محور رابطه‌ای که ولچانینف با همسر پاول پاولویچ داشته شکل می‌گیرد. پاول پاولویچ شخصیتی کمدی تراژیک دارد. چشم بر ناراستی‌های همسرش می‌بندد و درعین حال از آن رنج می‌برد. مخاطب نمی‌داند در برابرش عصبانی شود و از او متنفر شود و یا با او همدردی کند. داستایوسکی در این اثر در مقام بیان سازوکارهای دفاعی روان انسان نشان می‌دهد که دو مرد چگونه در برخورد با ماجرا به واپس رانی و واکنش وارونه روی می‌آورند، دشمن را در آغوش می‌کشند، به او ابراز علاقه می‌کنند و می‌گویند که عشق ناشی از نفرت از همه قوی‌تر است. ولچانینف در فراموش کردن رابطه غیرمشروعش و به‌منظور کاهش درد و رنج و عذاب به نوعی واکنش ناخودآگاه پناه می‌برد که روان کم‌کم آنچه سعی در فراموشی دارد در رؤیا به سراغش می‌آید. در این میان عکس‌العمل طنزآلوده ولی تراژیک پاول پاولویچ نیز حیرت‌اور است: او می‌گوید که یادآوری خاطرات عذاب‌آور باعث می‌شود که در هنگام تنفس، استراحت کند و خوش باشد!
یکی دیگر از ویژگی‌هایی که طنز را در شخصیت‌های آثار داستایوسکی تعمیق می‌بخشد پرهیزش از داوری است. داستایوسکی گزارش دقیقی از روح و روان قهرمان‌ها می‌دهد ولی در صدد حل هیچ مسئله اخلاقی برنمی‌آید و راه حل روشنی ارائه نمی‌‌دهد. در آثارش اعمال جنبه یقینی و جزمی پیدا نمی‌کنند و نوعی شکاکیت و پراکنده‌گویی و عدم اطمینان بر فضای اثر حکم‌فرماست. گرچه آدم‌ها سودای دستیابی به شأن و منزلت ازدست‌رفته را دارند ولی این ذهنیت علیرغم استمرار، دچار نوعی انقطاع دائمی است. آدم‌ها میان شک و یقین و میان ذهنیت و واقعیت سرگردان‌اند و این شکاکیت و سرگردانی به رفتار و گفتارشان جنبه‌ای چندپهلو و تناقض‌آمیز می‌دهد و به طنز اثر دامن می‌زند. ولچانینف دلجویی از کسی را که در حقش گناه کرده نکوکاری تلقی می‌کند. ناتالیا واسیلیونا زنی فرمانبردار معرفی می‌شود که از فسق و فجور بیزار است ولی خودش فاجر است، او به معشوق‌هایش وفادار است، (البته مادام که حوصله‌اش را سر نبرند)! خوش دارد معشوقش را عذاب بدهد اما همچنین پاداش هم بدهد. شخصیتش نیز متضاد است: شخصیتی پرشور، سنگدل و حساس دارد.
اینجاست که می‌بینیم داستایوسکی با نگاه اگزیستانسیالیستی هایدگری خاص خودش به بازنمایی رنج‌هایی می‌پردازد که آدمی در تلاش برای حل آن‌هاست: روح طنز، روح همدلی و همدردی است تا بیانگر مصائب ابدی انسان باشد و در این میان طنز داستایوسکی، شناسایی مجدد روح و روان انسانی است که به عمق روح نقب می‌زند، با بی‌طرفی کامل و بدون قضاوت، چندان‌که ویژگی طنز است. او در آثارش طنزی را به نمایش می‌گذارد که برخاسته از روح پرتلاطم آفریننده‌اش است؛ طنزی که غافلگیر می‌کند و هم‌زمان تنفر و خنده را به جان مخاطب می‌ریزد تا هر مخاطبی در هرزمانی بتواند در آینه آن خودش را ببیند، با آدم‌های داستان‌ها و رمان‌های شخصیت‌محورش همراه ‌شود و در غمشان بنشیند و سویه تراژدی- کمیک آثارش چراغ راه کسانی شود که می‌خواهند در طنز به عمق بروند و نگاهی هستی شناسانه به دنیای درون آدم‌ها داشته باشند؛ سرمشقی که جای پای آن را می‌توان در طنز درونی و عمیق داستان‌نویسان هم‌وطنی مثل بهرام صادقی یافت


مشکل حکایتی است
November 17, 2021

%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85.jpg


تابستان امسال، در واتس اپ فایل صوتی فرستاد که یکی دو ماه برای دیدن بچه‌ها و نوه‌هایش به بخارست رومانی می‌رود و برمی‌گردد. آرزوی «دوری از بلایای سماوی و ارضی» کرد، با همان رندی که به «بلایای سماوی و ارضی» مفهومی کنایی می‌داد. چه می‌دانستیم که بازگشتی در کار نیست و قلب مهربانی که طنز تلخش، تحمل تلخی زندگی را برای آدم آسان‌تر می‌کرد، دور از این دیار در خاک آرام می‌گیرد... محمد صالحی آرام را ابتدا از شعرهایش می‌شناختم. حال ‌و‌ هوای سروده‌هایش را دوست داشتم که در بسیاری از اوقات عمیق بود و تلخی غریبی داشت که بسیاری از آثارش را از فکاهی‌نویسان همکارش متمایز می‌کرد. می‌دانستم که از اواسط دهه 30 همکار روزنامه اطلاعات بوده و سروده‌هایش در نشریات مهم طنز ازجمله توفیق و کشکیات و کاریکاتور چاپ می‌شده است. اولین بار سال 81 دیدمش که کتاب «20سال با طنز» تازه منتشر شده بود و او معرفی تمجیدآمیزی بر آن نوشته بود که خالی از اغراق هم نبود. گفت که نوشتن این معرفی را وظیفه خود می‌دانسته، بی‌آنکه هیچ سابقه آشنایی با من داشته باشد. سال گذشته در ارتباط با تدوین تاریخ شفاهی طنز با اسماعیل عباسی پای خاطراتش نشستیم و بعد در همین ارتباط از او کمک گرفتم. با افراد تماس گرفت، منابعی را که در دسترس داشت در اختیار گذاشت و از هیچ کمکی دریغ ‌نکرد. آدم نازنینی بود، خیلی نازنین... در پیام نوروزی امسال، آرزو کرد که سال نو، مثل سال‌های گذشته نباشد... و نبود، بلکه بدتر از سال‌های گذشته بود. نشان به آن نشان که وجود نازنینش ناباورانه از میان ما رفت. دریغ و هزار دریغ.


کوانتوم در آثار شاعران
September 26, 2021

+اخیراً سردار فدوی جانشین فرمانده کل سپاه گفته‌اند: «ابن عربی دریکی از کتاب‌هایش کوانتوم را مطرح کرده و لذا ما سرمنشأ علم کوانتوم هستیم منتها نمی‌توانیم اعلام کنیم.»
ما هم تحقیق کردیم و دیدیم ما علاوه بر کوانتوم، سرمنشأ سایر علوم و فنون امروزی نیز هستیم ولی چون سردار فدوی محذوریت دارند و نمی‌توانند اعلام کنند، این موارد از چشم بشریت پنهان مانده و دانشمندان مجبور شده‌اند بعد از قرن‌ها دوباره کشفشان کنند! ما اینجا نمونه‌های کوچکی از این موارد را که سندش در قالب شعر موجود است می‌آوریم تا شاهدی باشد بر کشف کوانتوم توسط ابن عربی:

*قانون جاذبه و فیزیک نیوتونی:
- الا یا ایهاالساقی ادر کأساً و ناولها/ که عشق آسان نمود اول ولی «افتاد» مشکل‌ها (حافظ شیرازی)

*قانون اول ترمودینامیک و اصل بقای انرژی:
- خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش/ خداوندا نگه‌دار از زوالش (سعدی شیرازی)

*اختراع کرونومتر:
- سخنش منبع حقایق بود/ خاطرش کاشف دقایق بود (فخرالدین عراقی)

*نظریه موجی بودن حرکت نور:
- شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حائل/ کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها (حافظ شیرازی)

*آنتروپی و به حداقل رسیدن گرمای سیستم در قانون سوم ترمودینامیک:
- مگر کاسوده‌تر گردم در این درد/ تنور آتشم لختی شود سرد (نظامی گنجوی)

*کشف دی ان ای ویروس کرونا و شیوه‌های مقابله با آن:
- خلوت‌گزیده را به تماشا چه حاجت است/ چون کوید ست، به صحرا چه حاجت است (حافظ شیرازی) (به‌تدریج در مصرع دوم «کوید ست» به «کوی دوست» ابدال شده و بشریت را در مبارزه با این ویروس منحوس چند قرن عقب رانده است)

*اختراع فضای مجازی و وبلاگ نویسی و نون قرض دادن‌های بلاگرها:
- بلاگِر دانِ هم گردیده گرد یکدگر گردیم/ شده قربان هم از جان و منت دار هم باشیم. (ملاحسن فیض کاشانی) (تذکر ضروری اینکه به‌مرورزمان دشمن دو واژه ابتدای بیت را به هم چسبانده و به «بلاگردان» تبدیل کرده تا مانع از افشای نقش نیاکان ما در توسعه فضای مجازی و وبلاگ نویسی شود.)

*تأثیر اشعه رادیواکتیو بر بافت‌های بدن بیمار در حضور مشتری و دیگر مراجعان مؤنث مراکز درمانی:
- در شعاعش همچو ذره جان من رقصان شدست/مشتری در طالع است و ماه و زهره در حضور (مولوی)

*مشتق و انتگرال معین و نامعین:
- آن عداوت اندرو عکس حقست/ کز صفات قهر آنجا مشتقست (مولوی)

* محدوده تأثیر پرتودرمانی بر بافت‌های بدن ضمن تأکید بر غنی‌سازی و تأکید بر استفاده درست از کلاهک‌‌ها (گنبدها) ی هسته‌ای برای مصارف انسان دوستانه:
- پرتو نیکان نگیرد هرکه بنیادش بد است / تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است (سعدی)

* و موارد متعدد دیگر...


درود بر طالبان!
September 24, 2021


تذکر ضروری: عنوان مطلب جنبه تزیینی دارد.


شیخ مر مریدان را گفت:

-عرض به خدمتتون که زنان اصولاً در جوامع بشری مقام بسیار والا و تعیین‌کننده‌ای دارند.
-یعنی چقدر والا؟
-خیلی...والاتر از آن‌که بتوان حتی در خواب دید.
-یعنی لابد زن می‌تونه رهبر یک کشور بشه؟
- ابلهان! در هیچ جای دنیا، رهبران در قبال کارها جوابگو نیستند. مقام زن از آن نیز والاتر می‌باشد.
-پس لابد می‌تونه رئیس‌جمهور بشه؟
- رئیس‌جمهور کاره‌ای نمی‌باشد. از آن نیز والاتر.
-یعنی می‌تونه معاون اول بشه؟
-خاموش! مقام زن والاتر از آن است که به جیفه معاون اولی دل ببندد.
-یعنی می‌تونه وزیر بشه؟
-خیر. وزیر را جز ملاحظه حال این‌وآن کاری نیست. دون مقام زنان است.
-یعنی می‌تونه قاضی بشه؟
-خاموش که زنان والاتر و حساس‌تر و لطیف‌تر از آن‌اند که طاقت بیاورند قاضی بشوند.
-یعنی... می‌تونه رئیس مجلس بشه؟
-دیگر هر خالی‌بندی می‌تواند رئیس مجلس شود. از آن‌هم والاتر.
-نکنه می‌خواین بگین می‌تونه شهردار بشه؟
-امروزه هر بی‌سوادی می‌تواند شهردار بشود. از آن‌هم والاتر.
-یعنی لابد می‌خواین بگین اجازه داره کارنامه یا پرونده تحصیلی بچه شو بگیره؟
-خیر. مقام بانوان والاتر از این‌هاست.تحویل آن به مادر ممنوع است. گرفتن کارنامه و پرونده برعهده پدر است که برعکس مادر، از دوسیه و درسومشق فرزند هیچ نداند.
-پس مقام والای زن یعنی لابد می‌تونه بدون اجازه کتبی شوهرش بره خارج؟
-خیر. این فعل شنیع مال غربی‌هاست.اینجا بانوان حرمت و احترام دارند. باید حتماً همسر در دفتر اسناد رسمی انگشت بزند و رضایت بدهد تا متعلقه پاسپورت گیرد و خارج رود.
-پس لابد می‌تونه وقتی توی بیمارستان زایید، خودش و بچه شو ترخیص کنه؟
- ابله! با حالی که او دارد چطور به خودش اجازه ترخیص بدهد؟ مقام زن خیلی والاست. اختیار ترخیص او و بچه با شوهر است.
-پس دیگه چی؟ یا شیخ! ما رو نصفه جون کردی. بگو کار وزندگی داریم. تا اینجاش شده 370 کاراکتر، تازه هیچی هم دست مخاطب رو نگرفته.

-مقام زن نزد ما بسیار والاست. او مرواریدی در صدف و خربزه‌ای می‌باشد که از دامنش مرد به معراج می‌رود...

مریدان را این سخن خوش آمد، درهای حکمت در رابطه با پتانسیل خربزه و صدف و دامن برایشان گشوده گشت، پای کوفتند و سماع کردند و خوش خندیدند و گشت ارشاد آمد و تذکر داد...


دوباره، بیست سال با طنز
August 31, 2021

download.jpg

می‌گفتم اگر یک کار زمین‌مانده داشته باشم که دلم بخواهد قبل از اینکه دنیا برایم تمام شود به سرانجامش برسانم، همان انتشار نسخه بازنویسی و تصحیح‌شده کتاب «بیست سال با طنز» است. حدود بیست سال از تدوین «بیست سال با طنز» می‌گذرد. سال 77 وزارت ارشاد در تدارک مجموعه‌ای بود ازآنچه در عرصه ادب و هنر طی بیست سال پس از انقلاب رخ داده که بخش طنزش را بر عهده من گذاشت. بالطبع کار محدودیت زمانی داشت و محدودیت‌های معمول دیگر هم (چنانچه افتد و دانی) به آن اضافه‌شده بود. بااین‌حال تلاش کردم روایتگر صادقی باشم و ازآنچه در طی آن بیست سال در عرصه طنز گذشته، تصویری جامع و واقعی ارائه دهم. حاصل، کتاب «بیست سال با طنز» بود که نشر هرمس در سال 81 منتشرش کرد و پس از چندی نسخه‌های آن نایاب شد. برای چاپ دوم، این امکان را یافتم که فارغ از محدودیت‌ زمانی و محدودیت‌های دیگر! به بازبینی متن بپردازم و سر فرصت کاستی‌هایش را برطرف کنم. تمرکز را روی طنز مطبوعاتی گذاشتم و برای کسب اطلاعات دقیق‌تر، از پیش‌کسوتان طنز مطبوعاتی یاری گرفتم که پس از انتشار «بیست سال با طنز» اعتمادشان جلب شده بود و راهنمایی‌ام کردند. در طی این مدت شرایط طنز مطبوعاتی دستخوش تغییراتی شده بود. این بود که محدوده زمانی موردبررسی را تا سال 1383 گستردم و تغییرات طنز مطبوعاتی را در این بازه زمانی به کتاب افزودم. تا جایی که در چارچوب تعریف‌شده و پذیرفته‌شده «چاپ دوم با تجدیدنظر و اضافات» بگنجد بخش‌هایی را که به نظرم غیر لازم می‌آمد حذف کردم و بخش‌های «طنز دانشجویی» و «طنز در مطبوعات محلی» را به کتاب افزودم. همچنین به‌گزینش دوباره آثار انتخابی دست زدم و بخش‌‌هایی را حذف و بخش‌هایی را جایگزین کردم. در این تغییرات چنانچه لازمه اثر پژوهشی است خودسانسوری نکردم و تلاشم بر پایه دریافتی واقع‌بینانه از طنز مطبوعاتی استوار بود. نتیجه، کتابی است که حدود یک ماه پیش به بازار آمد. بازنشر کتاب مصادف شد با موج جدید کرونا و افغانستان و واکسن و حکومت و دیگر بلایای ارضی و سماوی که حتی یکی از آن‌ها قادر است خبر بازنشر یک کتاب را حتی برای نویسنده‌‌اش به حاشیه ببرد. ولی چه می‌توان کرد؟ جغرافیای ما، جغرافیای اتفاقات است و اتفاقات ساده زندگی مثل انتشار یک کتاب می‌تواند خط فاصله‌ای باشد میان رخدادهای تلخ اطرافمان که می‌توان در سایه‌اش قدری نفس تازه کرد؛ هرچند همیشه جای یک «اما» هست و «اما» ی چاپ دوم، طرح روی جلد کتاب است که دلم می‌خواست این‌جوری نبود؛ اما دور گردون همیشه بر مراد ما نمی‌رود؛ بنابراین بهتر است زودتر ورقش بزنیم و برویم سراغ متن! البته از مسئولان نشر هرمس که می‌‌دانم چقدر پیگیر چاپ کتاب بودند سپاسگزارم. همین‌طور از دوستانی که از نایاب بودن بیست سال با طنز گلایه داشتند و موجبات هل دادن مرا به تدارک چاپ دوم فراهم ساختند! بنابراین سپاس از همگان